अन्तर्वार्ता

गुफा गफ

Cave - Talk
मनुजबाबु मिश्र

अन्तर्वार्ता / अशोक सिलवाल

 

म भूत हुँ, तपाईं भूतसँग कुरा गरिहनुभएको छ । -मनुजबाबु मिश्र

 

(वैशाख २०७१ को कुनै एक दिन ।
बौद्ध, महाकालबाट तीनचुलीतर्फ बिजुलीको चौधौँ खम्बा पार गरेपछि सडकछेउ एउटा कम्पाउन्ड आइपुग्छ ।
गेटमा लेखिएको छ— कलाकुटी। यो एउटा एकान्त हो; जहाँ अनौठा कलाकार बस्छन् । पछिल्ला २६ वर्षदेखि मनुजबाबु मिश्र  ७८) नितान्त गुफावासी भएका छन । तर गुफाभित्रै उनी डाइनोसरको सिकार गर्दा रहेछन् । यो उनको नित्यकर्म रहेछ । भूत र मान्छेभित्रको जनावर खोज्दै दिन बिताइरहेका उनीसँग मैले कुरा गरेँ के भन्नु, उनका कुरा सुनेँ ।
उनी आफ्नै वाचाको बन्धनमा छन् । र, सीमित जमिनमा सीमित छन्, तर रमाइलो के भने उनका थुप्रै चित्रहरू विश्वका धेरै सहरमा पुगेका छन् ।)

 

# वचनको बन्धनमा हुनुहुन्छ । यो तपाईंको रोजाइको एकान्तवास हो ?
- हो ।

 

# बाध्यता र रोजाइको एकान्तवासबीच के फरक हुँदो रहेछ ?
- बाध्यताको एकान्तवासमा दबाव र तनाव हुन्छ । रोजाइको हकमा त्यो हुँदैन। यद्यपि मेरो बाध्यता केही पनि थिएन, तर म एकान्तवासमा छु ।


राजनीति मेरो क्षेत्र होइन । तर राजनीति यस्तो विषय हो कि त्यसमा अलिकति परिवर्तन भयो भने मलाई त छाडिदिनोस्, मकहाँ पालेको कुकुरलाई समेत त्यसले प्रभाव पार्छ ।


कुकुरलाई त प्रभाव पार्छ भने हामी त मान्छे, त्यसमाथि एउटा निश्चित समाजमा हुर्केका मान्छे, त्यसले हामीलाई प्रभाव नपार्ने कुरै भएन । त्यसमाथि पनि कलाकार । यद्यपि म कलाकार हुँ कि होइन, अहिलेसम्म भन्न सकेको छैन, तर पनि कलाकारिता क्षेत्रमा काम गरिरहेको छु म जहिल्यै पनि हेर्छु, रसियन पेन्टिङले सन् १९९० सम्म अमेरिकामा प्रवेश पाउँदैनथ्यो । रसियन पेन्टिङ भनेपछि अमेरिकाले भित्र पाउँदैनथ्यो । अमेरिकाका अमूर्त कलाकार ज्याक्सन पोलोको पेन्टिङ प्रदर्शनीको रसियामा कुनै सम्भावनै थिएन । अहिले पनि मनुजबाबुको पेन्टिङ साउदी अरेबियाको जेद्दामा लगेर प्रदर्शन गरियो भने के हाल होला ?


यो सब किन हुन्छ ? राजनीतिको कारणले हुन्छ । राजनीतिज्ञ म होइन, तर राजनीतिले अपठित मेरी श्रीमतीलाई कुन प्रभाव पारिरहेको छ भने मलाई प्रभाव पार्नु ठूलो कुरो हो र कसैलै त्यो प्रभावलाई बेवास्ता गरे, कसैले बढ्ता महत्त्व दिए । मैले बढ्ता महत्त्व दिएँ । २०१५सालमा पनि बहुदलीय व्यवस्था देखिसकेको मान्छे म । मलाई महेन्द्रवादी भनून् कि जे भनून्, तर म राजतन्त्रवादी हुँ, राजावादी होइन । तर महेन्द्रले १ पुस २०१७ मा जुन काम गरे त्यो नगरेको भए यो देश त्यति बेलै विदेश भइसकेको हुने थियो । मेरो घरवरिपरि इन्डियन आर्मी हुन्थे यहाँ । मैले मेरै आँखाले २०१७ सालमा त्यो देख्दादेख्दै २०४६ सालमा त्यही कुरा दोहोरिएर आउँदा म ताली बजाऊँ त ? खुसी भएर हाँसूँ कि दुःखी भएर रोऊँ !

 

मेरो हृदयमा ठूलो चोट लाग्नु स्वाभाविक थियो । त्यसपछि म गुप्तवास बसेँ आफूखुसी। म युनिभर्सिटीमा थिएँ। २०३५ सालमा उपसचिव भइसकेको मान्छे म  ।


हाम्रो पूर्वीय दर्शनले अद्वैतवाद र द्वैतवाद भनेर त्यसै भन्या होइन । हुन त पश्चिममा पनि त्यो छ— मोनोथिजम एन्ड पोलिथिजम। विश्व कहिले मोनोथिस्ट थियो त कहिले पोलिथिस्ट हुन पुग्यो। हामीकहाँ पनि दुवै खालका छन् । म चाहिँ मोनोथिस्ट भएँ ।


# २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भयो। खुसियालीमा नाराजुलुस, गानाबजाना भयो। खुसीको त्यो उत्सवमा एउटा मान्छे दुःखी थियो र त्यो मान्छे तपाईं हुनुहुन्थ्यो?
- म जस्ता अरू पनि थिए होलान् दुःखी, तर दुःख व्यक्त गर्ने चाहिँ म भएँ ।


# प्रस्ट रूपले ?
- प्रस्ट रूपमा । आज २६ वर्षसम्म पनि दुःख व्यक्त गरिरहेको छु र गरिरहने छु ।


# तपाईंले त्यसपछि जीवनको बाटो नै अर्को बनाउनुभयो? आफ्नो जीवनलाई नै बदल्नुभयो?

- हो, बदलिदिएँ


# समाजबाट गुफामा आइपुग्नुभयो?
- हो । म उता थिएँ । उता पनि थिएँ र झन् उता पनि थिएँ । कलाको क्षेत्रको कुनै पनि गतिविधिसँग परिचित त थिएँ नै, नजिक पनि थिएँ । कलासम्बन्धी मेरो पहिलो लेख २०१५ सालमा गोरखापत्रमा छापिएको थियो । तत्पश्चात जे लेखियो, कलासम्बन्धी नै लेखियो । १७/१८ वटा पुस्तक छन् । ती सबै कलासम्बन्धी नै हुन् । भन्नलाई कुनैलाई निबन्ध भन्छन्, कुनैलाई प्रबन्ध भन्छन्, कुनैलाई कथा भन्छन् आदि । तर जेसुकै नाम दिए पनि, विधा जेसुकै भए पनि ती सबै कलासम्बन्धी नै हुन् ।


म केही जान्दछु भने कलाबारे नै जान्दछु । अरूबारे त मलाई केही थाहा छैन । म अज्ञानी छु ।


# राजनीतिप्रति तपाईंको जुन धारणा हो त्यसलाई जीवनपद्धतिमै ढाल्नुभयो । विरोधको यो कठोर साड्ढेतिक अभियान आफैभित्रबाट सुरु गर्नुभयो । गुप्तवास बस्ने निर्णय हतारमा गरिहाल्नुभयो। अहिले २५वर्ष भइसक्यो। तर अहिले तपाईंलाई आफ्नो निर्णयप्रति पश्चात्ताप भइरहेको होला र आफैभित्र भत्किरहनुभएको होला।
- पश्चात्ताप छैन ममा र भत्किएको पनि छैन म । एकान्तमा बस्ने कोही एक जना छ भने उसले दुइटाबाहेक अर्को केही बनाउन सक्दैन। उसले कि देउता बनाउने प्रयास गर्छ, तर देउता बनाउन सक्दैन उसले । मान्छेले हजारौँ देउता बनाइसके, तर कुनै पनि देउता जस्तो देखिँदैन। त्यसैले मान्छेले बनाउन जान्ने एउटै कुरा छ— भूत । विगतका कुराहरूलाई पनि भूत भन्छन् । राति तर्साउन आउने काल्पनिक आकारको दानव पनि भूत हो ।


मान्छेले कि देउता बनाउँछ कि त भूत । देउता बनाउने ढड्ड त मेरो कहाँबाट पुगोस् । म जति बनाउँछु, सबै भूत बनाउँछु । भूतकै प्रशंसा गर्छु । भूतकै अध्ययन गर्छु । भूत नै बोल्छु ।


तपाईंसँग जे बोलिरहेको छु त्यो पनि भूतैले बोलेको हो । यो वर्तमान बोलेको हो र? होइन, यो भूतै बोलेको हो ।


# यो भूतखाना हो ?
- हो, यो भूतखाना हो ।


# म भूतसँग गफ गरिरहेको छु?
- वर्तमान त बोल्दैन नि ! वर्तमानमा हामी भर्खर मात्र छौँ भने हामी के बोल्छौँ ? हामीलाई वर्तमानको अनुभव कहाँ छ ? वर्तमानबारे के बोल्ने हामीले? भविष्यमाथि बोल्न सक्ने त कुरै भएन। त्यसैले हामी जे गर्छौं, जे बोल्छौँ, सबै भूत हो। भूतबाहेक अरू केही छैन।


# त्यो भनेको समयको भूत?
- समयको भूत भन्नोस् या केही, तर यथार्थमा त्यो भूत नै हो ।


# कालको एउटा आकृति?
- भूत अर्थात् डरलाग्दो आकृतिले तर्साउँछ भन्छन् र मान्छे भूतको पूजा गर्छन्। के भूतको पूजा भनेको हिजोको पूजा होइन? तपाईं आउनुभएको १० मिनेटअगाडि, तर अब त्यो भूत भइसक्यो।


# हामी भूतैभूतको बीचमा उभिएका छौँ ?
- हो । जसरी लामो सर्पको टाउको एकापट्टि हुन्छ, पुच्छर त कहाँ हो कहाँ, हामीलाई थाहै छैन। वर्तमान भनेको हाम्रो टाउको हो।


# तपाईं एकान्तवासमा हुनुहुन्छ । भूतखानामा हुनुहुन्छ । तर संसार कति रमाइलो छ ! नीलो समुद्र, नीलो आकाश, पहाड, हिमाल र लालीगुराँस।
- तपाईं प्रशंसा गर्नुहुन्छ कसको ? हिजोको नीलोको त होइन, आजैको नीलोको प्रशंसा गर्दै हुनुहुन्छ । म अमेरिकाको प्रशंसा गर्छु भने अमेरिका नदेखेकै भए पनि मेरो कल्पनामा त अमेरिका छ नि ! म त्यसैको प्रशंसा गरिराखेको  । यथार्थमा वर्तमानमा हाम्रो समकालीन भावना भनेको भूतको अभिव्यक्ति हो । साहित्यकार, सड्डीतकार, कलाकार जे भन्नोस्, विश्वका उत्कृष्ट १० साहित्यकारको नाम लिनोस्। ती सबको विषय ‘इभिल पार्ट अफ द वल्र्ड’ नै हो । ‘इभिल पार्ट अफ द वल्र्ड’ भनेको के? भूतको कहानी त हो। कसैले दुःखको कथा लेख्छ, कसैले विडम्बनाको कथा लेख्छ, कसैले युद्धको कथा लेख्छ । अर्थात् ‘डार्केस्ट पार्ट अफ द वल्र्ड’। उनीहरू विश्वको अँध्यारो पक्षको चित्रण गर्छन्। अँध्यारो पक्ष कहाँ छ भनेर खोज्यो भने हिजोसम्मको कुराको अनुभव हो त्यो। अँध्यारो भनेको त हिजोसम्मको अनुभव त हो नि !


# एकान्त वा गुप्तवास भनेको जड्डली युगमा फर्किनु हो तपाईंको हकमा?
- यो मेरो हकमा मात्र होइन, सबैको हकमा लागू हुन्छ। गुफाभित्र बस्नु भनेको भूतप्रतिको अत्यन्त सद्भावको अभिव्यक्त हो। पषाण युगमा मान्छे गुफामा बस्थे। बाहिर निस्क्यो भने डाइनोसर जस्तो कुनै जनावरले आक्रमण गथ्र्यो, माथ्र्यो। डाइनोसरसँग कुस्ती खेल्ने तागत त मान्छेसँग थिएन, तर गुफाभित्र बसेर मात्र पनि सम्भव थिएन। भोक लाग्छ, खानुपर्यो। शरीरको बचावट त सबैले गर्छन्। त्यसैले कहिलेकाहिँ बाहिर निक्ल्यो, सिकार गर्यो, फेरि हत्तपत्त भित्र छिरिहाल्यो र ढोका थुनिहाल्यो। बाहिर निस्कन डर। यसो प्वालबाट हेर्यो, डाइनोसर देखिएन भने बऽ बाहिर निक्ल्यो।


उनीहरूको सबभन्दा ठूलो शत्रु डाइनोसर। अनि गुफाभित्र भित्तामा डाइनोसरको चित्र बनायो। त्यसलाई मारेको कल्पना गर्यो र फेरि त्यसलाई मारेको चित्र बनायो।


२५-३० हजार वर्षपहिलेको विश्वप्रसिद्ध गुफाचित्र हेरियो भने प्रस्ट रूपमा यही देखिन्छ। ठीक त्यही कुरा अहिले ममा पनि लागू हुन्छ। बाहिर जाऊँ भने डाइनोसरले भरिएको छ विश्व। भित्र बस्यो, तिनैलाई मार्यो, तिनैलाई बनायो, तिनैको हत्या गर्यो


# गुफावासको पछिल्ला २६ वर्षमा त्यस्ता कति हत्या गर्नुभयो?
- मैले हत्या गरेको होइन, हत्याको दुःखद कथाका पुनरावृत्ति मात्र हुन् मेरा चित्रहरू। विगतमा दर्दनाक र दुःखदायी हत्या जेजति भएका छन् तिनको स्मरण मात्रै हुन्।


# तपाईं भित्र बसिरहँदा राजदरबार हत्याकाण्ड भयो। तपाईंले भित्र बसेर फेरि त्यो घटनालाई जागृत गराउनुभयो?
- यस्ता घटना धेरै भएका छन्। नेपालका लागि त्यो हत्याकाण्ड एकदम ठूलो र ज्यादै दुःखदायी हो। तर विश्वमा भएका घटनाहरूको अगाडि नगण्य र सानो हो।


# भनेपछि यो गुफाभित्र नेपाल मात्र होइन, विश्व नै छ?
- हो त नि ! जस्तो चाबहिलमा एउडाले गोली हानेर अर्कालाई मार्यो। त्यो साह्रै सानो आकारको कुरा हो। तपाईंहामी गफ गरिरहँदा कहाँकहाँ कति बम खसिसके होला।


त्यहाँ सयौँ मान्छे मरिसके होला। अहिले काबुलमा वा अफगानिस्तानको हेरादमा कति वडा बम खसिसके होला। त्यहाँ कति मान्छे मरिसके होला। त्यसको अघिल्तिर त यो साह्रै सुल्पाकार भएकाले बृहत् रूपमा मैले हेर्ने गरेको हुँ।


# तपाईं गुफामै हुँदा सशस्त्र युद्ध भयो। राजदरबार हत्याकाण्ड भयो। गणतन्त्र आयो। राष्ट्रको जीवनमा आएका यी परिवर्तन नागरिकको हिसाबले ठूला भए। तर विश्व एउडा राष्ट्रले होइन, थुपै्र राष्ट्रहरूले बनेको छ। त्यसैले विश्व रड्डमञ्चमा यो सानो घटना भयो?
- हो, यो सानो सुल्पाकार घटना हो। ‘प्यासिफिक ब्यान्ड’ भन्ने एउटा पेन्टिङ छ। यो धेरै वर्षअगाडि बनेको होला। त्यसमा शान्तिको कुरा छ । शान्तिको ढोलक त जहाँ पनि बजिरहेको छ । जहाँतहिँ शान्तिका लागि चिच्याहट छ। शान्तिको आवाज अशान्तिको बेला झन् ठूलो आउँछ । हर्ष र शान्त छ भने त्यो बेला शान्तिको कामना गर्नैपरेन।


# तपाईंको यो गुप्तवासलाई विद्रोहचेतना भन्ने कि पलायन?

- जसले जे देख्छ त्यही भनिदिए हुन्छ। तर म यथार्थवादी हुँ। यथार्थ चित्र मात्र बनाउँछु। म अमूर्त चित्र बनाउँदिनँ। व्याख्या गर्नुपर्ने चित्र पनि बनाउँदिनँ।  नजिकै भित्तामा रहेको चित्र देखाउँदै) उः, त्यहाँ पछाडिपट्टि एउटा चित्र छ। त्यहाँ बन्दुकको ब्यारेल छ। ब्यारेलको गोली बस्नुपर्ने ठाउँमा परेवाले गुँड बनाएको छ। परेवा भनेको शान्तको प्रतीक हो। बाहिर निस्कियोस् भने चिलहरू छन् झम्टन तम्तयार। मेरो विश्व त्यस्तो छ।

# शान्तिको स्थिति यस्तो छ कि परेवाहरू बन्दुकको नालभित्र बसिरहेका छन्?
- हो। म पनि एउटा परेवा हुँ र बन्दुकको नालभित्र छु। कसैले ट्रिगर दबाइदियो भने त्यहाँबाट गोली निस्कन्छ। म मात्र होइन, विश्व नै ध्वस्त हुन्छ। अब यो बृहत्तालाई नहेरेर मैले यहाँ कसले कसलाई मार्यो, कसले कसलाई हान्यो भनेर के सोचौँ? यदि हामी मान्छे हौँ भने मान्छे भएर सोचौँ, नेपाली भएर होइन।


# गुप्तवासको यो लामो अवधिअघि र पछि के भिन्नता पाउनुभयो?
- केही परिवर्तन छैन । २०४६ सालअघि पनि युद्ध नभएको होइन। त्यसअघि त हो, विश्वमा त्यत्रात्यत्रा युद्ध भए। विश्वयुद्ध भयो। हिटलर जन्मियो। हामी सधैँ हिटलरलाई गाली गर्छौं। अहिले त एउटा होइन, कति छन् कति हिटलर यो देशमा, यो विश्वमा। एउटा हिटलरलाई मात्र किन गाली गर्नु?


# २६ वर्षको यो एकान्तमा तपाईं एक्लैएक्लै, तर विश्व आफ्नो यात्रामा अगाडि बढिरह्यो र कहाँ पुगिसक्यो। तपाईं जहाँको तहिँ हुनुहुन्छ?
- समयसँगै त म पङ्कै जान सकेको छैन। समयभन्दा धेरै पछाडि भइसकेँ म। तर त्याटिन अमेरिकामा ठूलो कला प्रदर्शनी हुँदै छ भन्ने मैले यहाँ बसेरै थाहा पाइसकेँ। कता हो, जहाज डुब्यो रे। एक जना नोबेल पुरस्कार विजेता मेक्सिकन विद्वान्ले भनेका छन्— मान्छेको टाउको विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली एन्टेना हो।


यदि मेरो टाउको पनि एन्टेना नै हो भने विश्वका घटनाहरू के मेरो टाउकामा नठोक्किई जालान्? हिमालको हावा त म भएको ठाउँमा पनि आउँछ। तर यो हावा हिमालको मात्र होइन, ल्याटिन अमेरिकाको पनि त हो।


त्यसैले अहिले साइन्स एन्ड टेक्नोलोजीसँगसँगै यात्रा गर्न नसके पनि आज विश्वमा मेरो वरिपरि के घटना भएको छ भन्नेमा चाहिँ त्यति अनभिज्ञ छु जस्तो लाग्दैन।


# फेरि पनि एकान्तवासकै कुरा। तपाईं कतै जानुहुन्न, तर तपाईंकहाँ मान्छे आउँछन्?
- हो, म खुला छु।


# त्यसो भएपछि यो त एकान्तवास नै भएन नि एक प्रकारले!
- म मेरो परिधिभन्दा बाहिर जान्नँ तर मेरो परिधिभित्र मेरा मित्र, आफन्त आउँछन् भने त हृदय खोलेर स्वागत गर्छु।


# त्यसको अर्थ एक साइडबाट तपाईं समाजबाट टाढा हुनुभयो। अर्को साइड के हो भने तपाईं समाजसँगै हुनुहुन्छ?
- समाजसँग छु भनुँ भने पल्लो घरको मान्छेले मलाई चिन्दैन। ‘म्यान इज अ सोसल एनिमल’ भन्छन्, तर म मान्छेलाई जनावर मात्र भन्छु। म जनावरको खोजीमा छु।


मेरा हरेक पेन्टिङ त्यसैका साक्षी हुन्। सम्भवतः सेक्सपियरका समकालीन इटालियन समाजशास्त्री टम्स एकिनासले पन्ध्रौँ शताब्दीमा भनेका थिए— म्यान इज अ सोसल एनिमल।


त्यति बेला त्यो कुरा ठीकै हो। समाजबाहेक बाहिर मान्छे बाँच्न सक्दैनथ्यो। मान्छे समाजमै जन्मन्थ्यो, हुर्कंन्थ्यो। तर अहिले कसरी सामाजिक प्राणी हो मान्छे ? तपाईं यो कोठामा हुनुहुन्छ, अर्को कोठामा मान्छे मरिसक्यो। तर तपाईं भात खाइरहनुभएको छ अड्डा जान हतार भयो भनेर। तपाईं पल्लो कोठाको मान्छेलाई चिन्नुहुन्न । तपाईं तल्लो तलामा को बस्छ, थाहा पाउनुहुन्न । माथिल्लो तलामा को बस्छ, चिन्नुहुन्न । तपाईं यसरी एक्लसक्नुभयो। न्युयोर्कंको प्लेटफर्मबाट हिँड्नेलाई यो पनि थाहा छैन कि उसको बाबु कहाँ छ, आमा कहाँ छिन्, दाजुभाइ कहाँ छन्। ऊ नितान्त एक्लो छ । आधुनिकतासँगै एक्लोपन पनि आइरहेको छ। यस्तो एक्लो मान्छेले आफूलाई सामाजिक भन्न मिल्ला? त्यसैले समाजिक भन्ने शब्द झिकिदिनोस् र यति मात्र भन्नोस्— मान्छे जनावर हो।


अहिले म र तपाईं हाँसेर कुरा गरिरहेका छौँ। यति बेलासम्म हामी मान्छे नै हौँ। परस्परमा हाम्रो ह्दयले भन्दो हो— कति भद्र मान्छे ! तर अभद्र बोलेर वा केही गरेर अहिले तपाईं मलाई रिसाउने बनाइदिनोस् त अथवा म तपाईंलाई रिसाउने बनाइदिऊँ त ! तपाईंभित्रको जनावर अहिल्यै आक्रमण गर्न आउँछ ।


# कस्तो ‘माइक्रोस्कोपिक’ अवलोकन र व्याख्या....!
- त्यसैले मान्छे दुई खुट्टे जनावर हो। हामीभित्र त्यो जनावर छ भन्ने थाहा छ हामीलाई। कसैले रिस उठ्ने व्यवहार गर्नेबित्तिकै तुरुन्तै आक्रमण गरिहाल्छ । मलाई थाहा छ, मभित्र जनावर छ। तर त्यो कस्तो छ? त्यसको रूप र रड्ड कस्तो छ? त्यो कुन आकारको छ? बाँदर जस्तो छ कि? ब्वाँसो जस्तो छ कि? मैले आजसम्म देख्न सकेको छैन। मैले मेरा हजारौँ चित्र बनाइसकेँ। ती जम्मै मान्छेभित्र जनावरको खोजी हो। खोजी गर्यो भने बाराक ओबामाले पनि भेट्टाउलान्, उनीभित्र कत्रो र कस्तो जनावर छ ।


# जनावरबिनाको मान्छे नै छैन?
- जनावरबिनाको मान्छे छँदै छैन।


# र त्यसको उत्खनन र अभिव्यक्त नै तपाईंको कला हो।
- मेरो पहिले पनि त्यही थियो, अहिले पनि त्यहिँ छ ।


# त्यो अहिले अझ सघन भयो होला?
- जसरी मेरो उमेर बढ्दै गयो उसै गरी मेरो विचार र धारणा पनि अझ बलियो बन्दै आयो होला। म ढाकामा पाँच वर्ष बसेँ। त्यहाँ मेरो दृष्टि अँध्यारोतिर मात्र गयो।


त्यहाँको उज्यालोले मलाई छोएन। विशाल सहर, विशाल घरहरू र अरू कैयौँ चिजहरू थिए । तर त्यसले मलाई छोएन। तर त्यहाँ लडेका, दुःख पाएका मान्छेहरूको पीडाले मात्र मलाई सताइरह्यो। काठमाडौं फर्कें। यहाँ पनि त्यही देखेँ। मैले सम्झेसम्म ‘इभिल पार्ट’–लाई आत्मसात् गर्दै आएँ।


२४ घण्टामा मध्याह्न १२ बजेको घाम नै सबभन्दा उज्यालो समय हो, तर त्यसपछि त्यो घाम पनि धमिलिएर जान्छ। त्योभन्दा अगाडि चढ्दै थियो, त्यसपछि घट्दै छ ।


अब यो उज्यालो कति छ भन्ने ? ८० प्रतिशत त अँध्यारो छ। २० प्रतिशत मात्र उज्यालो छ विश्वमा ।  ढोकातिर देखाउँदै) यहाँ उज्यालो छ भन्नुहुन्छ कि अँध्यारो?


यसलाई उज्यालो भन्नुहुन्छ भने योभन्दा बढ्ता उज्यालो  ढोकाबाहिर देखाउँदै) उः त्यहाँ छ। उज्यालोको घनत्व फरक छ।


लेखक, कलाकार, सड्डीतकार आदि ‘ष्टाको मूल काम के हो भने अन्धकारमा लुकेका कुरालाई खोजेर प्रकाशमा ल्याएर राखिदिने। सभ्यता त्यसैबाट बनेको हो। हामी जेजति खोज्छौँ त्यो सब अँध्यारोबाट हो।


# तपाईंको यो एकान्तवास अर्थात् यो अँध्यारो वास त्यसैका लागि हो?
- पक्कै पनि । अँध्यारोमा एकछिन आँखा चिम्लिनोस् त ! तपाईं कति देख्न सक्नुहुन्छ ? आँखा खोलेर हेर्नोस्। तपाईं सङ्कुचनमा पर्नुहुन्छ? तर अँध्यारोमा हेर्न अलिकति अध्ययन चाहिन्छ, अलिकति विशेष दृष्टि चाहिन्छ। सामान्य अवस्थामा अँध्यारोमा हिँड्न अलि गाह्रै हुन्छ ।


# अँध्यारोमा हिँड्ने मान्छे असाध्यै कम छन्?
- ज्यादै कम। अहिले त सबै उज्यालोप्रेमी। अलिकति उज्यालो भएपछि पुग्यो। तुरुन्त प्रकाश चाहियो। जसको पनि त्यही छ । कलाको क्षेत्रमा पनि त्यही छ । अहिले हरेक व्यक्तिको एउटा वाद छ, जस्तो कि मनुजवाद।


# एकान्तवासमा तपाईंले कति चित्र बनाउनुभयो?
- २६ वर्षमा सामान्यतया हरेक दिन एउटा। यसो भन्दा गलत हुने छैन म। आज बिहानै मात्र पनि एउटा गरेँ। एउटा नबन्या दिन खोज्न मुस्कल छ। म प्रायः सधैँ स्केच पनि गर्छु। पेन्टङ गर्छु, तर म लेख्न सक्दिनँ। औँलाहरू ‘एनेस्थेटिक’ भइसकेका छन्।


# तपाईंसँग त अथाह रहेछन्।
- हो, अब हजारमा होइन, लाखमा कुरा गर्नुपर्ला जस्तो छ।


# यसलाई सङ्ग्रहालय बनाउनुपर्ने पो लाग्यो मलाई त ! यसबारे के सोच्नुभएको छ?
- मैले सोच्ने कुरा होइन। मैले एउटै कुरा जान्या छु। त्यो भनेको चित्र बनाउनु हो। मनभित्रको उकुसमुकुसलाई जसरी हुन्छ, क्यानभासमा उतार्नु हो। जसरी दिसाले च्याप्दा ट्वाइलेट गइन्छ र फर्केर आउँदा आनन्द हुन्छ त्यसै गरी भित्रको उकुसमुकुस फालेपछि शान्ति हुन्छ। त्यत्ति हो मैले जान्या। प्रदर्शनी कसरी गर्ने? कसरी ग्राहक खोजेर बेच्ने? कसरी आफ्नो प्रचारप्रसार गर्ने? त्यो अरूकै क्षेत्र हो। मेरो रुचि, क्षमता र नियन्त्रणको क्षेत्र त्यो होइन।


म यो सबै राष्ट्रको नाममा दिन चाहन्छु, तर संरक्षा चाहिँ हुनुपर्छ। त्यो नै चिन्ताको कुरा हो।


# तपाईं कलम र कुची दुवै चलाउने मान्छे। योबीचको फरक वा समानता?
- साहित्य पनि मेरा लागि माध्यम हो र चित्रकला पनि माध्यम नै। शब्दले पनि आखिरमा चित्र नै बनाउने हो। के कविता एउटा चित्र होइन? कविता लेखे पनि चित्र नै बनाउने हो। कथा लेखे पनि चित्र नै बनिरहेको हुन्छ। जहाँ पनि चित्र त छ। मैले लेख्ने र चित्र बनाउने सँगसँगै गर्दै आएँ। मेरा लागि साहित्य र कला भन्नु एउटै हो जहाँबाट चित्रमै पुगिन्छ। त्यसो त म २०१५ सालतिर रेडियो नेपालमा गीत पनि गाउँथेँ। ग्रामविकास भन्ने कार्यक्रम थियो। मैले त्यो कार्यक्रममा गीत गाएको थिएँ। तर म कति कुराहरू अहिले बिर्सन्छु। २६ वर्ष भित्र बसेँ। त्यसले पनि मलाई धेरै अनाडी बनायो।


# अनाडी त बनायो होला, तर चिन्तन....
- चिन्तनको मोड चाहिँ अलिकति फरक पर्यो। त्यही हो, अलिकति अर्कै बाटोबाट हिँड्न थालेँ म।


# बिस्तारै तर गतिशील स्टाइलमा चुरोट तानिरहनुभएको छ। बडो गजबको मित्रता रहेछ!
- मैले छोड्न नसक्नेमध्ये एउटा यो पनि हो।


# छोड्न नसक्नेको लिस्टमा को र के पर्छ?
- श्रीमती छोड्न सक्दिनँ। घरपरिवार छोड्न सक्या छैन। घरमै छु म। सास रहुन्जेल सांसारिकताको कुनै कुरालाई पनि छोड्न सकीँदैन। कला त छँदै छ।


# चुरोटको धूवाँमा कत्तिको हराउनुहुन्छ ? यो एकान्तमा तपाईंलाई यो धूवाँ पनि बादल लाग्दो हो।

- स्केच बनाइरहँदा, चुरोट खाँदाखाँदै गर्दा एउटा स्थिति बन्छ। धूवाँको जुन साड्डीतिक उडान हो त्यो कहिले कुन रूपमा देखिन्छ, कहिले कुन रूपमा। ग्रीष्म ऋतुको आकाशमा बादलमा तपाईं जे कल्पना गर्नोस्, उसले त्यही रूप दिन्छ। धूवाँ पनि झन्डैझन्डै त्यस्तै हो। धूवाँलाई मैले त्यति महत्त्वपूर्ण रूपमा लिएको छैन, तर मैले खाएको चुरोटको धूवाँले मलाई निकै आकर्षण गर्या छ। धूवाँको उड्ने र तरड्डिने गतिको प्रभाव छ मेरा पेन्टिङहरूमा।


# भूतमय छ तपाईंको मनोविज्ञान। हुन त सबैको कुरा त्यही हो, तर कतिले अनुभव गर्छन्, कतिले गर्दैनन्। फरक त्यत्ति हो?
- हो, फरक त्यत्ति हो।


# तपाईंको भूत जो छ त्यो त छँदै छ । वर्तमान र भविष्य पनि आखिर हुने त भूत नै हो, तैपनि तपाईंको भविष्य कसरी अगाडि बढ्ला ?
- आत्मशान्ति र उकुसमुकुस शान्त गर्नका लागि म चित्र बनाइरहने छु । अशान्ति र उकुसमुकुसको जुन कसिलो भकारी छ भित्र त्यसलाई खुकुलो पार्ने मेरो उद्देश्य हो। यसैमा मेरा आगामी दिन पनि बित्ने छन्।


# २०४६ सालअघि तपाईं कहाँ भेटिनुहुन्थ्यो बढी ? तपाईं खासखास कुन ठाउँमा जानुहुन्थ्यो? उदाहरणका लागि न्युरोडको पीपलबोट, पाटनको गल्ली आदि?
- मेरो कुनै खास अखडा थिएन। मन्त्रालयमा हुन्जेल मन्त्रालयमै बस्थेँ। मन्त्रालयबाट निस्केर कहिले भारतीय सांस्कृतिक केन्द्र, कहिले अमेरिकी सांस्कृतिक केन्द्र, कहिले ब्रिटिस काउन्सिलतिर बारम्बार गइरहन्थेँ।


# खास गरी लाइब्रेरीहरू गइरहनुहुन्थ्यो?
- हो, तिनताक म ‘सो कल्ड’ पीएचडी पनि गर्दै थिएँ। सामग्रीहरू धेरै जुटिसकेका पनि थिए।


# तर अब ती लाइब्रेरीहरूमा तपाईंलाई कहिल्यै देखिने छैन। सहरको कुनै गल्ली वा पीपलबोटमा पनि तपाईंलाई देखिने छैन।
- जबसम्म बहुदलीय व्यवस्था रहन्छ तबसम्म सम्भावनै छैन। हिजो पनि कसले हो, प्रमुख अतिथिका लागि आग्रह गरेको थियो। तर म कतै जाने कुनै गुन्जाइस छैन। म गुफाबाटै संसार हेरिरहन्छु।



अतिथि चित्रकार

सङ्गीत र कविता वाचन

मूर्तिकला

फोटो ग्यालरी

हाम्रा सम्मान र पुरस्कारको प्रोफाइल